Liszki, Nowy Świat, Smolarnia i Grodno.

Większość z nich została po wojnie doszczętnie rozszabrowana a pozostałości budynków niszczały z czasem, tak że dziś tylko nieliczne ślady podmurowań budynków w lesie, doły po piwnicach lub zdziczałe rośliny ozdobne świadczą o tym, że niegdyś mieszkali tutaj ludzie. Nielicznym wyjątkiem tutaj są osady zamieszkane do dzisiaj, jak Połęcin koło Starościna, Rzepinek czy Nowy Młyn.

Niektóre z nich były samodzielnymi wsiami, jak Grodno czy Prochowiec, inne tylko małymi leśnymi osadami, jak Nowy Świat i Kolonia Maczków, wreszcie pojedynczymi gospodarstwami lub przysiółkami jak Smolarnia, Liszki, Waldhof czy Neuer Krug.

W Puszczy Rzepińskiej w rejonie Rzepina na przestrzeni XVII-XIX wieku rozwijało się kilka skupisk osadniczych na terenie lasów miejskich (Staats-Forst Reppen) określanych wspólną nazwą Neuendorfer Etablissements. Na południe od miasta, w kompleksie leśnym nazywanym „dużym rewirem rzepińskim” znajdowały się dwa (zobacz mapkę). Pierwszy z nich położony był niedaleko od miasta i w jego skład wchodziło kilka pomniejszych osad, z których niektóre przetrwały do czasów obecnych. Dziś łącznie określamy ten rejon Rzepinkiem (o tym napiszę innym razem). Drugi kompleks natomiast położony był nieco bardziej na południowy-zachód i dzisiaj łącznie nazywa się to Nowym Młynem. Oprócz tego istniało kilka rozrzuconych po lasach osad należących do dóbr domeny gajeckiej, a później w większości do rzepińskiego nadleśnictwa (Oberförsterei Reppen, założonego w XVIII wieku, siedzibę miało na dzisiejszym Rzepinku) i o tych osadach właśnie chciałbym napisać.

Liszki (niem. Auenmühle, Aumühle) były niewielką osadą leśną, która składała się z kilku domostw leżących nad strumieniem Rzepia (niem. Reppe Fliess, Wildenhagensche Fliess). Znajdowała się tuż obok pomnikowego dębu szypułkowego dziś nazywanego „Piastem” (za czasów niemieckich nosił on nazwę Models-Eiche a nazwa „Piast” została nadana już po wojnie, niewątpliwie w celu podkreślenia słowiańskości tych ziem). Powstała w XVI wieku, należała początkowo do dóbr gajeckich, a następnie do rzepińskiego nadleśnictwa. Nazwa Auenmühle (dosł. Łęgowy Młyn) pochodzi zapewne od położenia osady na podmokłym błoniu rzecznym, łęgu. Na przełomie XVIII i XIX w. Liszki były tartakiem należącym do domeny w Gajcu – do dziś zachowały się nikłe resztki młyna tartacznego na Rzepii w tym miejscu (Models-Mühle) i staw młyński (fot. 1-2). W połowie XIX wieku posiadacz młyna płacił miastu za prawo do rybołówstwa oraz za dzierżawę okolicznych łąk. Według spisu ludności z 1897 roku mieszkało tam 7 osób.

Nad strumieniem Rzepia, prawdopodobnie w okolicach osady działała też w XVII-XIX wieku niewielka huta żelaza. Do przetapiania wykorzystywano zapewne rudy darniowe żelaza, które tworzą się na podmokłych łąkach i bagnach – łąk takich pod jest dostatkiem w dolince strumienia. Huta położona była nad bliżej niezidentyfikowanym stawem Mittelteich. Staw ten znajdować się musiał gdzieś pomiędzy obecną ul. Leśną na Rzepinku a Liszkami, możliwe że na samym Rzepinku, gdyż nazwa dawnej leśniczówki Teichhaus (Osęka, Dąbrowa – obecnie jest to budynek na początku ulicy Leśnej należący do Lasów Państwowych) wskazuje że niegdyś leżała nad stawem. Dziś są tam tylko podmokłe łąki.

Wyjątkowo w porównaniu do innych osad dalej przeze mnie tutaj opisanych, domostwo to było zasiedlone po wojnie i zamieszkałe mniej więcej do lat 70. ubiegłego wieku. Dziś pozostała tylko ruina domu (fot. 3), w ostatnich latach coraz bardziej niszczejąca – zawalił cię dach i piętro. Obok rośnie kilka okazałych świerków, a za domem znajdują się pozostałości sadu owocowego. Przy dawnym stawie młyńskim nieopodal dogodne miejsce znalazły sobie bobry – od kilku lat istnieje tutaj ich norożeremie (fot. 4). Działalność bobrów widać tutaj zresztą na każdym kroku – poniżej domostwa przy ruinie starego młyna zbudowana przez te zwierzęta tama spiętrza wodę i zalewa fragment lasu. Wokół wszędzie napotkać można małe tamy, zgryzione młode drzewka, ścieżki wydeptane przez bobry nad brzegiem stawu i inne ślady żerowania.

Nowy Świat (niem. Neue Welt) to niewielka osada położona około 2 km dalej na południe do Liszek, założona w XVIII w. i należąca do rzepińskiego nadleśnictwa powstałego w tym samym okresie. Składała się zaledwie z dwóch gospodarstw: leśniczówki i gospody, w 1895 roku mieszkało tam 15 osób. Miejsce było dość popularnym celem wycieczek przed wojną, znanym z malowniczych lasów, masowo kwitnących wiosną przylaszczek, a mieszcząca się tam gospoda „Nowy Świat” (Krug Neue Welt) reklamowała się w lokalnych gazetach. Po zabudowaniach Nowego Świata zostały dość dobrze widoczne podmurowania budynków na skrzyżowaniu dróg leśnych (fot. 5), stary kamienny drogowskaz, obok rośnie pokaźny modrzew, a w lesie kilka drzew owocowych i krzaków porzeczki, które przetrwały z dawnego ogrodu. Dziś tuż obok dawnej osady mieści się szkółka leśna Radzików Nadleśnictwa Cybinka. Ciekawostką jest fakt, że nazwa Nowy Świat przetrwała do dziś – taką nazwę nosi jedno z leśnictw Nadleśnictwa Cybinka, którego leśniczówka leży w odległej o kilka kilometrów osadzie Nowy Młyn.

Smolarnia (niem. Reppener Theerofen, Teerofen) leżała przy tej samej drodze leśnej około 1 km dalej na południe w kierunku Grodna. Dziś już trudno trafić na jakiekolwiek ślady po osadzie, gdyż składała się tylko z jednego gospodarstwa – leśniczówki rzepińskiego nadleśnictwa. Najłatwiej znaleźć to miejsce zimą lub wiosną, gdy bujna roślinność nie kryje resztek zabudowań. Przy następnym skrzyżowaniu dróg leśnych za Nowym Światem, przed niewielką suchą dolinką wystarczy wejść nieco w las, a znajdziemy otoczone przez krzewy żywopłotu zrujnowane resztki leśniczówki (fot. 6). Nazwa osady wskazuje, że prawdopodobnie początki osady związane były z osadą smolarzy. Potwierdza to również spis dóbr gajeckich z początku XIX w, który wymienia jedną smolarnię do nich należącą.

Grodno (niem. Gräden) położone było ok. 2 km na SE od Smolarni i jest to najstarsza z wszystkich wymienionych osad i jednocześnie największa z nich. Starsze nazwy wsi to Gredyn, Gradyń i Gredno, co wskazuje na jej słowiański rodowód. Jest prawie równie stara jak sam Rzepin, ponieważ już w dokumencie z 28.7.1329 roku, w którym margrabia Ludwik Starszy potwierdza granice ziem należących do miasta Rzepina, wymieniane jest także Grodno (jako Gredyn) i jezioro na rzece Ilance obok wsi (niem. Dorfsee, dziś prawie zupełnie zarośnięte). W XIX wieku Grodno miało swoją szkołę podstawową, kościół i cmentarz. Neogotycki kościół został zbudowany z cegły w roku 1888 na miejscu starszego kościoła, jego prawdopodobne pozostałości udało się znaleźć podczas wycieczki Koła Regionalistów jesienią ubiegłego roku (fot. 7). Przy kościele znajdował się cmentarz – do dzisiaj leżą tam fragmenty nagrobków i rosną stare tuje. W XIX wieku liczba mieszkańców wzrastała od 150 do 170, spisz ludności z 1933 i 1939 roku podają odpowiednio 175 i 148 mieszkańców. W 1895 roku wieś składała się z 27 budynków. W XVIII w. na Ilance poniżej Grodna znajdował się też zakład hutniczy żelaza (funkcjonował jeszcze w 1750 roku), również do wytopu wykorzystywano tutaj zapewne rudy darniowe z torfowisk w dolinie Ilanki.

Niewątpliwie najokazalszą budowlą Grodna był dworek myśliwski (niem. Rittergut Gräden) z przyległym parkiem. Przedwojenne pocztówki ukazują go jako budynek częściowo szachulcowy. Dziś poza ruinami dworku (fot. 8) zachowały się tylko resztki bramy wjazdowej do pałacu i ogrodzenia (fot. 9). Znaleźć można także miejsce po fontannie, potłuczone fragmenty ceramicznych mozaik niegdyś zdobiących dworek (fot. 10). Wokół rosną drzewa i krzewy będące resztkami założenia parkowego: klon srebrzysty, cis pospolity (fot. 11), czerwonolistne odmiany buka (fot. 12), kasztanowce, jaśminowce, śnieguliczki i inne gatunki ozdobne. Niegdyś zapewne park był okazalszy, słyszałem opowieści mieszkańców Rzepina o tym, jak jeszcze w latach 70. ludzie wykopywali stamtąd i wywozili sobie do ogródków okazałe rododendrony. Na całym terenie niegdysiejszej wsi, a zwłaszcza na terenie dawnego cmentarza kwitną obficie wiosną przebiśniegi, śnieżyce wiosenne i cebulica syberyjska.

Grodno było na tyle dużą wsią, że posiadało także własny przysiółek – Neuer Krug (Der neue Krug, dosł. Nowa Gospoda), leżący przy drodze leśnej z Radzikowa do Maczkowa na południe od wsi. Został założony przez dzierżawę w 1801 roku (stąd pierwotna nazwa Erbpachts-Etablissement) i składał się z 1 gospodarstwa, które jednocześnie było gospodą (fot. 13). Pod koniec XIX wieku mieszkało tam od 8 do 9 osób. Na przełomie XIX/XX w. właścicielem oberży był niejaki A. Burrmann. Tak jak Grodno, przysiółek również należał do domeny gajeckiej.

Okolice Grodna to dość tajemnicze miejsce. Po tętniącej życiem wsi, która istniała ponad 600 lat, pozostały zaledwie nikłe ślady w lesie: wyglądające zza zarośli zawalone ściany budynków, sterty gruzu, kwitnące wiosną przebiśniegi. Czas zrobił swoje. Niektórzy jednak mawiają, że czasami można zobaczyć tam dym unoszący się z komina lub usłyszeć gwar wsi. Dla odważnych mam radę:

Drogi Wędrowcze,
jeśli któregoś upalnego popołudnia
będziesz przechodził drogą na skraju lasu i pola
usłyszysz ujadanie psa
i ujrzysz starą babę z chustą na głowie wychodzącą ci na spotkanie;
mówię ci – bierz lepiej nogi za pas
bo tam nie ma żadnej baby ani psa:
tam nie ma już nikogo...

Wykorzystane źródła:

• Gentsch F., Beyer W. (red.). 1992. Sternberger Land. Eine ostdeutsche Landschaft. Bildband. Heimatkreisbetreuung Weststernberg e.V., Iserlohn.
• Heilmann C., Ortschaften in den ehemaligen Kreisen Ost- / Weststernberg und Landsberg / Warthe, URL: http://www.gca.ch/Orte.htm, data dostępu: 11/02/2008.
• Linke H. W., Paschke H. 1988. Das Sternberger Land im Wandel der Zeiten. Heimatkreisbetreuung Weststernberg e.V., Iserlohn.
• Meßtischblatt. Topographische Karte 1:25 000. 3654 Drenzig (1942), 3754 Aurith (1934).
• Zysnarski J. (red.). 1994. Słownik gorzowski 340-346: Rzepin. Ziemia Gorzowska 33-39.

Michał Smoczyk, msmoczyk@wp.pl

Dawne i obecne osady w Puszczy Rzepińskiej. Cz. 1.
(Foto: Michał Smoczyk)
Kliknij w miniaturkę, aby powiększyć obrazek. Kliknij na powiększeniu, aby je zamknąć.

Komentarze ( 4 ) :